Jar-û Diyar

Hasan Dewran/

GAÄžANI TANIYALIM VE KUTLAYARAK YAÅžAYALIM

 

"Bu yazıda Dersimde kutladığımız en eski bayramlarımızdan olan Gağanı tanıtmaya çalışıyorum. Bu derleme çeşitli bölgelerden gelen halkımızın anlatıklarından oluşmaktadır."

--------------------------------------------------------------

GAÄžANI TANIYALIM VE KUTLAYARAK YAÅžAYALIM

 

Bu yazıda Dersimde kutladığımız en eski bayramlarımızdan olan Gağanı tanıtmaya çalışıyorum. Bu derleme çeşitli bölgelerden gelen halkımızın anlatıklarından oluşmaktadır.

Böylece Gağan hakkında hep beraber derlediğimiz bilgilerle bu eski ve kutsal Yeni yıl bayramımızı yakından tanıyıp, yeniden anlayıp,  bölgeler üstü ortak  bir bayrama (bizim açımızdan, yani Alevi ve Alevi Zaza bayramına) yeniden güncellik kazandırabiliriz, yeniden (daha öncelleri, tarihde olduğu gibi) önemli bir bayrama dönüştürebiliriz.

 

GAÄžANI TANIYALIM VE KUTLAYARAK YAÅžAYALIM

Bu tanıtıma bir notlan başlıyalım:

Evet, Gağan günlerinde DANİ  (pişirilen buğday taneleri,  soğutup, tuzlanır) hem yenirdi hem de sevgiden, tanrı sevgisiyle bu kutsal Gağan günlerinde bir tepsiyle konularak hayvalara tutulurdu, onlar bu soğuk kış günlerinde ve açlığın dorukda olduğu bu dönemlerde tuzlu buğday tanelerine (Elazıg´ da buna edık/hedik denir) büyük bir taşkınlık ve heyecanla akın ederlerdi.

Dersimliler bunu Gağanda niye yaparlardı? Açlığa ve yoksulluğa rağmen değerli buğdayını niye  ev hayvalarıyla paylaşırlardı? Minnetdarlık mahiyetinde yaparlardı bunu. Evet, Dersimliler, suyunu içtiği çeşmeye, meyvasını yediği ağaca, sütünü içtiği ineğe, yumurtasını aldığı  tavuğa…   bu kutsal günlerde minetdarlık borcunu dile getirirlerdi, onlara daha iyi davranırlardı. Kısacası: İnsana dolaylı veya doğrudan faydalı olan  bütün varlıklara iyi davranır, Hakka dua ederlerdi, „çünkü insanın hayatı ancak onların varlığıyla mümkündür“, derlerdi. Yeni yıla, yani GAĞANA girince bu felsefeyi, bu düşünceyi bir daha dile getirirlerdi ve bu gerçeğe  vurgu yaparlardı. Bu gerçeği çocuklara anlatırlardı ve bunu onlara bu  tür eylemlerle, rituallerle öğretirlerdi. Ahırdaki öküzü, ineği ve koyunu okşar ve onların alnından öperlerdi. Bunun temelinde ekolojik ve humanist bir düşünce yatmaktadır.

Bir not daha: Elazıg yöresindeki Zaza Aleviler bu bayramda üç tane niyaz ekmeği (Bıçıke, Pêsare) pişirirler. Birini komşulara dağıtırlar, birini ev halkı için pişirirler, üçüncüsünü de, ufağını  Bıcıke (simit şeklinde) kuşlar için pişirirler, bunu daha çok çocuklara veririler, çocuklar bunu ufak ufak parçalara böler, kuşlara dağıtır,  bunu daha çok çeşme başlarında, su alınırken, yaparlar. Çeşme başında çıra/mum yakılır. Bir niyaz barçası bunun yanına konulur. Bir avuç Dani de (pişirilmiş buğday taneleri,  edik/hedik denir) oraya bırakılır. Kuşlar için.

GAĞANDA DERSİMDE NE YAPILIYOR (kısa özet):

1) Gağan, Dersimde kutsal bir bayramdır.

2) Kutlaması vadilerden başlar dağ eteklerindeki köylere doğru yükselir, toplam dört hafta sürer.

3) Bitimine doğru, (bitimi yılbaşı gecesi geliyor) üç gün oruç tutulur.

4) Bitimini bütün köyler tarafından, bütün halk tarafından aynı zamanda kutlanır, kutlamalar niyaz ekmeği pişirilerek komşulara dağıtılarak yapılır.

Gağan bayramının en önemli başka bir içeriği de

5) Annebaocağını evlilikten dolayı terk etmiş kızkardeşler ve teyzeler  (Zeyiler, way u amiki) hediyelerlen ziyaret edilir.

6) Bu günlerde hayatı mümkün kılan, örneğin ev hayvanlarına daha iyi davranıp Dani (hedik) yediriliyor.

7) Gaganın bitimi güzel oyunlarla kutlanılıyor, örneğin Khalkek (kambucuk), Khalo Gağan (Gağan Dede), Khalo Gağan u Veyvike (Khalo Gagan ve Gelini), Dewa (Deve oyunu, bu oyun:  gençlerden bir kaç kişi deve rölüne girer, kapı kapı gezer,  heyecan yaratır, bazen dişler gibi yapar, iğne/çuvaldız batırır  gibi korkutur. Bu oyunlar tümü genellikle çocuklar ve gençler içindir, zaten gençler tarafından hazırlanılır ve sergilenir).

KHALO SIPE

8) Almanya´da son 1O yıldır (mesela ilkin Mannheim´da, 2002 yılında başladı) bu bayrama KHALO SIPE de eşlik etmekte ve bu bayramı böylece diasporada, göçde, önemli bir mertebeye getirmektedir.  KHALO SIPE,  ak sakallı bir Pir, bir derviş veya  Hazreti Hızır görünümünde bir kılavuz diyebileceğimiz  kutsal bir  figur, bir Nur Dede ) bu bayrama destek sağlamakdadır. Bu bayram, kendi kültürümüzün derinliğinden gelen bir gelenekle  güncelleştirilmiş ve bu taze bir boyutlan  güçlendirmektedir. KHALO SIPE, uzun bembeyaz elbiseleriyle, kırmızı sarığıyla (kulıka sure), kırmızı ve yeşil kordelleleriyle (rengê Aleviyeni) gelir, ve kutlamanın olduğu salona mumlar ışığında gelir,  ona masumê paklar eşlik eder,  yanında mum veya fener tutan iki çocuk (masumo pak) ona eşlik eder, salonda Zazaca Alevi ceminin melodileri eşliğinde misafirler arasında gezinir, Zazaca dualar (Gulveng) verir, herkes büyük bir sessizlikle dinler v e izler. Onun heybesände çocuklara getirdigi hediyeleri dağıtır. Ve sonunda gelen kutsal Niyazlar bölüşülür.

KHALO SIPE, Gağan bayramınıza, yani kutsal Yeni Yıl bayramınıza (Serra Newiye) yeni bir boyut sağladı. Böylece Gağan,  eski Dersim kültürünün derinliklerinden beslenerek, kendini daha da yenileyerek, güncelleştirerek, yeniden halkımız arasında çok sevilen bir bayram özelliğine kavuştu.

Son olarak Mannheim´da Alevi Kültür Merkezi´ndeki (18.11.20011) yapılan Gağan kutlamsına bir çok kıtadan ve ülkeden misafirler vardı.

Gağan,  Almanya´da, bilhassa Alevi Zazalar arasında, hem sevinçli yanıylan ve hem de dini yanıylan çok beğenilen bir bayram karekterine sahip oldu.

30 Ocak 2012

Hasan Dewran