| Xeyri Dalkılıç/ DĚSIM (Dersim) AŞİRETLERİ |
|
DĚSIM AŞİRETLERİ "Dêsim( Dersim) aşiretleri (Mamekiye ,Tunceli`yi kastetmiyorum) konusunda çalışma yapan tüm dostlarada teşekkür ediyorum." ---------------------------------------------------------- DĚSIM (Dersim) AŞİRETLERİ Jar u Diyar sitesi çalışanlarının bőyle bir çalışmayı hazırlayarak tartışmayı başlattıkları için yüreklerine saĝlık diyorum. Dêsim( Dersim) aşiretleri (Mamekiye ,Tunceli`yi kastetmiyorum) konusunda çalışma yapan tüm dostlarada teşekkür ediyorum. Üzülerek belirteyim ki alan çalışması yaparak Dêsim aşiretleri konusunda bugüne dek teferruatlı bilgiye ulaşmış deĝiliz. Ancak kısmen de olsa geçmişte çalışma yaparak bu konuda bilgi sahibi olan insanların sayısı parmakla sayılacak kadar azdır. Bőyle bir çalışmanın neden bugüne kadar yapılmadıĝının nedenleri ayrı bir taştışma konusu olacaĝından burada değinmeyeceğim. Dolayısıyla bugüne kadarki bilgilerin büyük çoĝunluĝu devlet arşivleri őzelliklede “Çok Gizli” ibaresi ile devletin “AŞİRETLER RAPORU” adlı kitapcığından alınmıştır. Daha őnce bir kaç kez vurgu yaptıĝım gibi bu bilgiler noksan ve eksik olmakla birlikte aşiret ve hezvetler birbirine karıştırlarak yüzlerce aşiret üretilmiş. Ayrıca aşiretlere mensup kőy ve yerleşim yerleri karıştırılmış olup, kőy adları yanlış telafuz edilmiştir. Aşiretler ve konuştukları diller ile ilgili yapılan bu çalışmada da aşiret ve hezvet (hezbete)ler karıştırılmış, kanımca bir çok aşiret üretilmiştır. Bu çalışma başlı başına bir araştırama konusu olduĝundan deteylara girmeden bir kaç őrnek ile ifade etmeye çalışayım.
A- ANILMAYAN AŞİRETLER Butu, Karsanu, Kudu, Avaşu(Avaşunê Koru). Dêsim`in, Mamekiye (Tunceli) bőlgesinde Abaşu ve Avaşu olarak ifade edilen iki ayrı aşiret vardır.
1-ABAŞU(Abbaşu), Şıx Hasanlılar gurubuna baĝlı olup, Seyd Rıza`nın aşiretidir.
2-AVAŞU(Avaşunê Koru) Seydanlıların, Khalu (Kalu) gurubuna baĝlı olup, Ovacİk`ta Lertig (Yalmanlar), Dewa Pile (Büyük Kőy), Burnaĝe, Pülümür`de Gurk (karagőz), Zımage(Boĝalı) Erzıncan` de Gırnau(Girlevik), Cancıge(Caĝlayan), Mazra Qeytazu, hetê Qerzeqalade Xıncoriye, Erdene, Sırnas, Mertekli, Kőprüler, Tazrek,(Dazrek) de ikamet etmekteler. Cumhurriyet dőnemi I. Dőnem Erzincan Mebusu Hüseyin Bey(Aksu) bu aşittendir. BUTU: Geçmiste Pülümür, Kırmızıkőprü aşireti olan Butu aşireti yaklaşık olarak 17, yuzyılda gőçe zorlanmış olup Erzincan, Bingől ve Maras`ta bulunmaktadırlar. KUDU: Sey Mamude Heyrani`den , Khureşanlılarla aynı koldan oldukları söylenir. Nazimiye`de Koê Seri ve Pülümür, Kırmızıkőprü` Warê Miri (Efealı) kőylerinde ikamet edip buralardan etrafa yayılmışlardır. Erzincan, Khelmişiye kőyünden olan Davut Sulari Kudanlı olup dedesinin mezarı Warê Miri`de bulunmaktadır. KARSANU: Merkezi , Nazimiye ye baĝlı Hakıs (Büyükyurt) Kőyüdür. Eskiden Tunceli Adalet Partisi il başkanı Bekir Şen (Kel Bekir) Karsanu asiretine mensuptur.
AŞİRET OLMAYIP, AŞİRET OLARAK BELİRTİLEN HEZVET(HEZBET) VEYA PĚRELER Lertigu, Mewaliu, Semku, Sisu, Sey Kemalu, Bozku, Alxanu, Belicikanlı, Hayranlı, Holikan, Gulavu vs. LERTİKLİ: Lertig(Yalmanlar) Avaşu, Avaşunê Koru kőyüdür. MEWALİU: Khuresu Aşireti`nin Hezvetidir. Genelde Karakoçan, Pas(Paş) kőyünde otururlar. Genelde Mamekiyelileri n bildiĝi Aliyê Makli Mewaliu hezvetine mensuptur.
SEMKU: Avaşu(Avaşunê Koru) aşiretinden baĝlı Hezvetdir. ŞİSU(Şisanlı): Erzincan`a yakın kısmen Pülümür`e baĝlı olan Pintige(Doĝanpınar)Bıraştıge( Salkımőzü) Tilek(Derebaĝ)kőylerinde ikamet etmekte olup Heyderu ( Hezvetidir)Aşiretine baĝlıdırlar. Geçmiste CHP`den erzincan Milletvekili olan Halil İbrahim Tutu ,Şisu hezvetinden olup Bırastiklidir. SEY KĚMALİU : ) Seydanlıların,Khalu(Kalu) gurubuna baĝlı olup ,Ovacık`ta Zaruge,Bodig ve Pülümür`de Mazrakoy(Sarıĝül) kőyleri ile Erzincan`da ikamaet etmekteler. Mazrakoy`dan Sayzan Aĝa(Rabver Sayzan), Bodig`den Ded Ali, ve Qoze Sori giller Sey Kamaliu Hezvetesine mensuplar. Kimi cevreler Sey Kemalları aşiret olarak sayar ,fakat őzünde, Sey Kemaliu Seydanlıların,Khalu(Kalu) gurubunun Boliu aşiretinin bir Hezvetidir. 38 de katledilen Er Mıstafaê Khali ve Baê Seyd Aĝay Sey Kemallidir. BOZKU( Bozkanlı): Bozku ,Keçelu(Keçelan) aşireti Boz Aĝa`dan türemiş bir Hezvetidir. Keçelu Aşireti Ovacık, Pülümür ve Erzincan`da ikahmet etmekteler. Bozku`lar Erzincan`da Cancıge(Caĝlayan),Sırnas(Yamaclı),Qalacuĝe(Kalecik , Ovacık`ta Lertig,Dizarege ,Bunaĝe,Mergu,Merga Sure,Mirzan,Kemera Sıpıya, olamak üzere ileri gelenleri ise Pulümur`e baĝlı eskide 38 dőneminde nahiye olan Thoinge( Danzik) ,bu gün ise Dereboyu olarak bilinen kőyde ikahmet etmekteler. Meşhur Dêsim silahsőrü olup aĝıtlara konu olup, kurşun geçirmeyen “Bakê Pasay” ve gene 1916-17 Rus savaşında Qerzeqala cephesinde 31 arkadaşı ile kurşunları bitene dek çarpışarak vurulan ve adına aĝıt yakılanThoinge(Danzik) den,Bakê Gulavi`nin oĝlu Gulibeg ile 1930 larda őldürülen Aşiret reisi Mırzan(Mercan)`dan Muzırê Qereman Aĝay(Muzur Aĝa) ve Osmanlı dőneminde sembollik olarak kurulan Kaymakamlıklar dőneminde,ilçelerde kaymakamlıklar verilirken ,Ovacıkta`da18. yüzyılda Kaymakamlık yapan Muzur Aĝa,Muzır Aĝao vırê(Büyük Muzır Aĝa) olmak üzere hepsi Keçelu aşreti,” Bozku Hezvetine” mensupturlar. KEMU(Kemanlılar)Kemu aşireti Pülümür`ün Revet(Yukarı,Pülümür Rabatı-Turnadere ),Kınku(Çoban Yıldızı),Sırcım,Seteri, Herdif ve Tercan kőylerinde varlıĝını sürdüren Pülümür aşiretidir. Aşiret Reisi ise Pülümür`den Seydali Aĝa gillerdir. Kemu aşiretinin ifade edildiĝi gibi Hizoli(İzollu)aşireti ile uzaktan yakından bir baĝı yoktur.
Daha őnce de ifade ettiĝim gibi bu çok őnemli ve çok ciddi bir çalışmadır. Őnerim bu konuda araştırma yapmış bilgi sahibi olan şahısların bir araya gelerek kendi bőlgesinde yapmış oldukları alan çalışmalarını bir araya getirerek bu sorunu aydınlıĝa kavuşturmalarıdır. Sevgi ve saygılarımla
Xeyri Dalkılıç (Kendimi bildim bileli, meraktan őtürü Dêsim asiretlerini araştırma gayreti içinde olan biriyim. Bir bütün olarak bu konunuda yeterli bilgiye sahip olduĝumu sőyleyemem). |
Xeyri Dalkılıç/
Dilimize ve kültürümüze çok katkıları olan Sayın Ali Kaya`nın 2010 tarihli DERSİM TARİHİ adlı eserinide daha őncê okumuş olup bu hataların aynı şekilde aktarıldıĝını bilare bunları kendisine iletmek istemiş , bu şekliyle gündeme gelince kendisinin afına sıĝınarak burada ifade etmek istedim . Sayın Ali Kaya`nın Dersim Tarihi adlı eserinde sayfa 108-131’de 126 tane aşiret belirtilmiştir. Sayfa 132 de ise Şıx Hasanlılarla, Seydanlılar karıştırılmıştır. Őrneĝin Sey Kemal Uşaĝı Şıx Hasanlılar deĝil, Seydanlıların Khalu (Kalu) koluna baĝlıdır. Dersimliler bőlümunde de aynı zaaflar mefcuttur.
Yorumlar
Bozku`lar ise KEÇELU aşiretinin bir hezveti olup ,Boz Aĝa` dan türemiştir. Osmanlı dőneminde 1870 li yıllarda Dêsım(Dersim)`ı n bazı yerlerinde őzellikle çekirdek dediĝimiz ,iç Dêsım de olmak üzere Osamanlı adına Zaza/Kırmanc halkına Kaymakamlıkları n verildiĝi,süreç te,Pulur/Ovacik`ta Muzur Aĝa da Kaymakamlık yapmıştır.( Muzır Aĝawo vıren,1930 da őldürülen Muzurê Qereman Aĝay deĝil). Ve gene 1908 Pülümür harekatında tutuklanan ve haklarında idam kararları verilenlerin büyük bőlümü Keçelu aşireti ,Bozku Hezvetine mensup Tojinge Agalarıdandır.
Muş ,Varto`da yaptıĝım bir gezide,Thojinge ,Thajinge diye bir kőy olduĝunu ve bu kőy sakinlerininde atalarının yıllar őnçe Pülümür, Thojinge`den geldiklerini anlatmışlardı.
Sevgi ve saygılar X. Dalkılıç
Hüseyin Bey Avaşu Aşireti reisilerinden Seydali Aĝa`nın oĝludur. Erzincan, ,Caĝlayan(Cancı ge), Gırnawu(Girlevi k) de 1893 yılında doĝmuştur.
Erzincan Rüştiyesi'ni tamamlamış,kend isi de Avaşu Aşireti reisi olan Hüseyin Bey Milli Mücadele dőneminde kurduğu milis kuvvetleriyle Pülümür-Tercan-Erzincan arasında Ruslar'a karşı mücadele etmiş,ve kendisine yüzbaşı rutbesi ile komuta gőrevi verilmiş olup vatan ve milletin bütünlüğü konusunda son derece hassas davrandıĝından dolayı ,verilen madalya ve hediyelerle onurlandırılmış tır.
İstiklâl savaşının başlangıcından itibaren Mustafa Kemal Atatürk'ün yanında yer almış, daha sonra açılan TBMM, 1. Dönem Erzincan milletvekili seçilmiş, 28 Nisan 1920 tarihinde meclis çalışmalarına fiilen katılmıştır. Milletvekili scil numarası 153'tür.185
Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 50. kuruluş yıldönümüne katılan pek az sayıdaki 1. Dönem milletvekilleri nden biridir. 1. TBMM'deki başarılı çalışmalarından dolayı "İstiklâl Madalyası" ile onurlandırılmış tır.
Hele bakin ki verdiĝi tüm mücadele ve vatan sever davranışıyla 1914-1917 Rus savaşında yüzbaşılık rütbesi ile komuta gőrevi alan ve gősterdiĝi başarılardan őtürü madalya ve hediyeler sunulan ve Milli Muçadele yıllarında Mustafa Kemalin yanında yer alan, TBMM, 1. Dönem Erzincan Milletvekili seçilmiş, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 50. kuruluş yıldönümüne katılan pek az sayıdaki 1. TBMM'deki başarılı çalışmalarından dolayı "İstiklâl Madalyası" ile onurlandırılmış tır olan” Uşen Beg” Hüseyin Aksu 1937,38 Dêsım(Dersim)ka tliamı sürecin de ilkin ileri gelen ,Aĝa Pir ve Mürşidlerin ortadan kaldırılması süreci ile hakkında tutuklama kararı çıkartılır.
Dőnemin Erzincan Valisi burada urfi idare kurulacaĝi ve kendisi hakkında tutuklama kararı olduĝunu Erzincan`ı terk etmesi gerekliliĝi ile kendisini uyarır. Hüseyin Bey Erzincan`dan kőye gitmez marabası olan Süleymanı gőndererek çocuklarını ve Maĝcur` lu MuzırAĝayı da alarak Erzincan`ı terk eder. Divriĝi Mıntıkasında askeriye tarafından tutuklayarak Erzincan`a geri gőnderilmek istenir. Divriĝi Kaymakamı devreye girerek,buranın Erzincan urfi idare alanı olmayıp Sıvas`a baĝlı olduĝunu sőyleyerek askeriyenin elinden alır. Oradan da Kastamunu`ya sürgüne gőnderilir. Kastamonu da hakkında dava acılır,divanı harp de vatana ihanet sucundan yargılanarak iki yıla mahkum edilir. Daha sonra 1947 de cıkarılan afla tekrar Erzincan,Girlev ik`e geri dőner.Erzincan`da uĝradıĝı haksızlıgı dava açarak,devlette n tazmitan alan Hüseyin Bey ,12 Aralık 1976 da őlmüş olup, Girlevik aile kabristanında defnedilmiştir.
TBMM 1. Dőnem Erzincan Milletvekilleri ise Şunlardır.
Hüseyin (Bey)Aksu
Mehmet Emin Lekili
Ahmet Fevzi Baysoy
Mehmet Tevfik Kütükbaşı
Osman Fevzi Topçu
(Cinya Uşen Aĝaya vırene aşira Çareku ra çe Miri rawo.Ciniya xuya diyine Saweliza, çena Memê Yilaşa,waê Husnü Çanakcı ya).
RSS beslemesi, bu iletideki yorumlar için.