Jar-û Diyar

Bilim ve Araştırma Servisi/

GERÇEKCİ Mİ,  YOKSA İDEOLOJİK Mİ DÜŞÜNÜYORUZ ?

Buda nerden çıktı diyeceksiniz. Evet bazen insan aynı fikirde olduğunu zan ettiği kişilerle çok farklı düşündüğünü, çok farklı yerde olduğunuzu görebiliyorsunuz Yada tersi oluyor. Çok farklı düşünçelere sahip olduğunu zan ettiğiniz biriyle aynı fikirde

olduğunuzu görüyorsunuz. Nedir bu işin sırrı, nasıl olur böyle bir şey?

Bu soruları anlaşılır kılabilmenin  yolu kavramları anlamak ve kavramsal düşünmekten geçiyor. Bundan dolayıda biraz felsefe, birazda sosyolojı yapalım dedik.

İnsan bir düşünceye, bir fikre nasıl sahip olur? Yada insanın düşüncesini belirliyen şey nedir?

Sol ve sosyalist, düşünen her bireyin vereceği cevap şudur: “İnsanın düşüncesini, içinde bulunduğu sosyal koşullar belirler »  Bu durumda aynı sosyal koşullara sahip olan kişilerin aynı düşünmesi gerekmiyormu? Bu mantığa göre  öyle olması lazım. Ama gerçekte öylemi peki? Hiçte öyle  olmadığı anlar çok oluyor malesef.Neden öyle değil peki, nedir bunun böyle olmamasının önündeki engel?

Bunun en büyük engelinin İDEOLOJİK düşünme tarzı olduğunu düşünüyoruz. Yani insanların olaylara ve olgulara gerçekci değil, ideolojik baktıklarını düşünüyoruz.

Bakalım İDEOLOJİ neymiş.

Ankara Üniversitesi iletişim Fakültesi’inden Prof.Dr. Metin KAZANCI’nın Sol dünyasının babası Marks’ın İdeoloji kavramını nasıl tanımladığını ve Yine Fransız Filizof ve aynı zamanda Marksit olan Althusser’in eleştirisini sunuyoruz.  

------------------------------------------------------------

MARKS, ALTHUSSER,

İDEOLOJİ VE İDEOLOJİ İLE İLGİLİ SON SÖZ.

Prof. Dr. Metin KAZANCI

Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi

B. MARKS’A GÖRE İDEOLOJİ

Marksla birlikte ideoloji kavramında önemli değişiklikler ve önemli yaklaşım farklılıkları

olduğunu görmekteyiz. Ancak Marks’tan önce başta Kant olmak üzere Hegel ve Feuerbach’ın ideoloji

konusunda yazdıkları ve düşünceleri, Marksist ideoloji anlayışını olumlu ya da olumsuz olarak

etkileyen saptamalar olmuştur. Sözgelimi Hegel’e göre; insan aklı, insanın içinde bulunduğu koşulları

anlamasına kolay kolay izin vermez, bu konuda sınırlamalar söz konusudur. Ancak yine de insan o

andaki durumunu, yani içinde bulunduğu durumu, o andaki görüş koşullarına bağlı olarak ve sınırlı

biçimde değerlendirebilir. Hegel’in “dünya görüşü” kavramı böyle bir şeydir ve Marks’ın ideoloji

adını verdiği kavramla çok yakınlaşmaktadır (Mardin,1976:14). Feurbach ise uygarlığın kültür

ürünlerini anlamak için onları elle tutulur, gözle görülür yaşam özelliklerine bağlamak gerekir

görüşünü savunarak, tahayyül veya düşten gerçeğe geçişin ancak praxis3 felsefesi yoluyla

olabileceğini ileri sürmektedir. Bu tez Marks’ı çok etkilemiştir. Ona göre toplumsal yaşantı bilinci

belirlemektedir. İnsan birçok özelliğini dışarıdan almaktadır. Bu konuda Marks aynen Condillac gibi

kaynağın çevre olduğunu ve bilincin dışarının bir bağımlı değişkeni olduğunu ileri sürmektedir.

Bilginin unsurları dışarıdan gelir ve aynen bir plak gibi dışarıdan gelen ses dalgaları plak üzerine

yerleşir. Ancak bu olay böylesine basit değildir. Marks’a göre yanlış bilinç önemli yanılgılara yol açar

ve insanın izleyicisidir. Tıpkı buğulu gözlük takmış gibi birey dünyayı farklı görüp yorumlamaktadır.

Bu noktada ideolojinin etkisi vardır.

Marks toplumsal olaylarda değerlendirmeyi ters çevirip doğru olanı yakalamaya çalışmıştır.

Belirleyici olanın dış dünya girdileri olduğu, insanın toplumsal bir canlı olup bağımlı bir değişken

olarak çevre ile etkileştiği, maddenin esas olduğu Marksla birlikte daha doğrusu Marks’ın sayesinde

anlaşılabilmiştir. Konumuzla ilgili olarak belirtelim ki, Marks’ta birbirinden farklı altı tane ideoloji

tanımı bulunmaktadır (Barret, 1991:4 vd). Michael Rosen,“Marksın çalışmalarında ideoloji kuramı

yerine, ideoloji olgusunun mekanizmasını açıklamada kullanılabilecek beş ayrı ideoloji modeli

bulunmaktadır” demektedir. (M. Rosen’den aktaran : Çelik, 2005: 95). Marks’ta ideoloji, tümüyle

altyapıya bağlı, onun etkisinde kalarak gelişip, oluşan bir değerlendirme, yorumlama biçimidir.

İdeoloji, altyapının bağımlı değişkenidir. Burada belirleyici olan toplumun altyapısı, üretim ilişkileri

ve maddi ortamdır. Bu tanım ve yorum özellikle genç Marks’ın sistematiğinde önemli bir yer tutar.

Daha sonra bu görüşte yumuşama olmuş ve ideolojinin alt yapıyla etkileştiği yani hem etkilediği hem

de etkilendiği görüşü ağır basmıştır. Yaşlı Marks ve Engels’e göre ideoloji, altyapıya bağlı fakat aynı

zamanda onunla etkileşen bir oluşumu ifade etmektedir (Marks ve Engels,1977: 40). Yine Marks’a

göre “İdeoloji gerçeğin bir parçasını, insani zayıflığı; ölümü, acıyı, güçsüzlüğü içinde taşır. Böylece

yorumlanmış ve aktarılmış gerçekle bir bağıntısı olduğundan bu gerçeğe geri dönebilir ve gerçekten

canlı olan insanlara kurallar ve sınırlar koyabilir. İdeoloji dünyayı nasıl görmek gerektiğini bildirir ve

yaşam biçiminin yorumlanmasını sağlar. Yani belirli bir noktaya kadar ‘praksis’e izin verir. İdeoloji

kendilerini haklı görmek isteyen, göstermek isteyen egemen oluşuma yardım eder. O, bir dünya

görüşüdür ya da dünya görüşünü temsil eder ”(Lefevbre,1964: 96). Marks bir toplumda egemen sınıfın

çıkarı ile egemen düşüncenin birlikte var olmak zorunda olduklarını belirterek ideolojik oluşumun bu

ilkeye bağlı olarak oluşup yaşadığını söyler. Yine Marks’a göre, ideoloji gerçeklik hakkında bir

yanılsama, bir illüzyon değil, onun bilinç üzerindeki izi ya da görünümüdür. (Sancar Üşür,1997: 11) Bu

durumda ideoloji, kapitalist düzende siyasal iktidarı meşrulaştırmaya, bireyi sisteme entegre etmeye

yardımcı fakat genellikle de yanlış fikirler kümesi olarak tanımlanmaktadır.

Marks alt sınıfların yani işçi sınıfının kendi toplumsal deneyimlerini, toplumsal ilişkilerini ve

dolayısıyla kendilerini, kendilerine ait olmayan fikirler aracılığıyla anlamaya yönlendirildiklerini

söyler. Bu fikirler ekonomik ve dolayısıyla siyasal ve toplumsal çıkarları onlardan farklı olan ve etken

3 Praxis, Marks’ta dünyayı dönüştürmeyi amaçlayan etkinliklerin tümü olarak tanımlanmıştır. Bu terimin hem felsefi bir özelliği hem de eyleme dönük bir yanı bulunmaktadır.5

biçimde onlara karşı olan bir sınıfın fikirleridir. Proletarya yanlış bilinç içinde tutulmaktadır (Fiske,

2003; 221) .

Bu nokta çok önemlidir. Gerçekten bu özelliğinden dolayı proletarya kendi gerçeklerini

bir türlü öğrenemez, bu konuda sağlıklı bir değerlendirme yapamaz. Yine bu nedenledir ki proletarya

kendisi ile ilgili değerlendirmelerde olduğu kadar genel değerlendirme ve karar alma süreçlerinde

sürekli yanlış yapar. Siyasal tercihlerinde yanılır. Bu aksaklık bir türlü düzelmez. Yine bu yüzden

toplumda proletarya ile zengin kesimlerin beklentisi, anlayış ve değerlendirmeleri arasında bir fark

yok sadece yaşantılarda fark vardır. Bu kapitalist toplumun yaşamasında ve kendini yeniden

üretmesinde çok önemli bir dayanak noktasıdır. Proletarya bir dünya pratiği olarak kendi aleyhine

işleyen bir toplumsal ve ekonomik sistemi sırtlar, ona destek verir.

C. ALTHUSSER VE İDEOLOJİ

Fransız düşünür Louis Althusser’e (1918-1990) göre ideoloji, toplumsal yaşantıyı farklı

biçimde fakat her zaman ve her aşamada kendiliğinden etkileyen bir oluşumdur. Daha doğrusu

toplumsal pratik ile ideoloji iç içedir. Tüm sisteme yayılmış, toplumsal varoluşun tüm biçimlerinde yer

etmiştir. Althusser sadece siyasal bilim değil iletişim bilimleri açısından da çok önemli sonuçlar

doğuracak, ideoloji ile ilgili üç ana tez ileri sürmekte ve bunları şöyle sıralamaktadır:

a. İdeolojinin tarihi yoktur.

b. İdeoloji bireylerin gerçek varoluş koşullarıyla aralarındaki hayali ilişkilerini temsil

eder, bu ilişkilerin bir tasarımıdır.

c. İdeoloji bireyleri özne olarak çağırır.

Althusser bu ana tezlerden neden-sonuç ilişkisi içinde ara tezler üretmiştir. Bunlardan “İdeolojinin varoluşu maddidir ”

(Idéologie a une existence matérielle) biçiminde formüle ettiği ara tez, insanı farklı düşünmek kadar farklı

çözümlere ve özgün saptamalara da yöneltebilecek nitelikte bir tezdir (Althusser,1970:48). İdeoloji

maddi bir varlığa sahiptir tezi toplumsal bilimler platformunda adeta bir deprem yapmış gibidir. Bu

tezlerle Althusser’in ideolojiye hem çok büyük bir önem verdiği hem de onun oluşum ve işlevini

öncülü olan bütün düşünürlerden tümüyle farklı yorumladığı görülmektedir.

Althusser’in ideoloji ile ilgili olarak yapmış olduğu kavramsallaştırma biraz şematik olarak

gözükse de, bu kavramsallaştırma anlık değil uzunca bir süredir yaptığı çalışmaların sonucudur.

Althusser hem bu durumu açıklamış hem de bu tezlerin düzeltilebilir olduğunu özellikle belirtmiştir.

Yapısalcı bu düşünüre göre ideoloji, toplumsal formasyonla birlikte varolan, her şeyi etkileyen önemli

bir yapı ve güçtür. İdeoloji yaymada kullanılan aygıtlar devletin olabileceği gibi devlet dışı da

olabilirler. Devletin hem baskıcı aygıtları hem de ideolojik aygıtları vardır. Ama aralarında kesin sınır

yoktur. İdeolojik çaba hem kullanılan aygıtta hem de onun eylem ve işleminde konuşlanmıştır ve

yaşam pratiğiyle birlikte yürür. Üretim ilişkilerinin yeniden üretimini de sahip olduğu ideolojik gücü

kullanarak, devletin bu iki tür aracı sağlar (Althusser,1970: 39). Bu iki kaynağın çabaları, kimi kez

birbiriyle örtüşür. Althusser’e göre ekonomik yapı ya da temel tek başına çalışmaz, işlemez. O,

birazdan göreceğimiz gibi, toplumsal formasyonun farklı düzeylerinin işleyişi ile bağıntılıdır hatta iç

içedir. Bu savlar Marksist açıklamalara, Marksist sosyolojiye hiç uymaz. Üstyapı öğesi olan

ideolojinin oluşumu farklı gerekçeler üzerine oturmaktadır. Çok daha önemlisi altyapı ile üstyapı

içindeki alt sistemler arasında bulunan sınır ortadan kalkmış gibidir. Yine bu önerme ile Marksist

sistematik bozulmakta, olayları daha iyi anlamak için getirilen açıklama ve saptamalar (altyapı-üstyapı

şeması gibi) tartışılır duruma gelmektedir. Gerçi Klasik Marksizm’de maddi yapının kendini yeniden

üretimi uzun bir tartışma konusudur ama bu tartışmada ve özellikle sistemin kendini yeniden

üretmesinde ideolojiye verilen önem çok gerilerde ve çok küçüktür. Marksist kuramda üstyapının

temele karşı göreli (izafi) bir özerkliği vardır. Üst yapı bileşenlerinin kendi güçleriyle kendi başlarına

gerçekleştirecekleri şeyler vardır. Kuşkusuz Marksizm altyapı-üstyapı etkileşimini açıklamış,

kertelerin birbirini etkilediğini ileri sürmüştür ama bu kuramda ideolojiye önemli ve belirgin bir rol

vermemiştir. Marksizm her toplumun yapısını özgül bir belirlemeyle, eklemlenmiş “düzey” ya da

“kertelerden” oluştuğunu varsaymaktadır. Burada anılan etmenler içinde ideoloji vardır ama rolü ve

önemi gerilerdedir.4 Oysa Althusser, ideolojinin gücü ve oluşumunu oldukça farklı bir biçimde 4

 “...Maddeci tarih görüşüne göre tarihin belirleyici etkeni nihai kademede, gerçek hayatın üretimi ve yeniden

üretimidir. Ne Marks ne ben bunun ötesinde bir şey söylemedik. Bundan sonra biri kalkar da ,bu önermeye,

iktisadi etken tek belirleyici etkendir dedirtecek kadar işkence ederse,onu boş, soyut , saçma bir cümle haline

getirir. İktisadi durum temeldir ama üst yapının çeşitli unsurları ,anayasalar, hukuk kalıpları ve hatta bütün

bu gerçek mücadelelerin tarafların beyinlerindeki akisleri siyasi , hukuki, felsefi teoriler, dini görüşler ve

bunların daha sonra dogmatik sistemler halinde gelişmeleri de tarihi mücadelelerin akışı üzerine etki ederler...6

yorumlamıştır. Althusser’e göre, ideoloji yapının özne üzerindeki bir etkisidir. Yalnızca zihinsel bir

işlem değildir, bir pratiktir; hem de yaşamın içinde oluşan ve ondan kaynaklanan bir pratik. Yaşamla

eşzamanlı ve gidişiyle eşyönlüdür. Bu bağlamda çizilen ideoloji modeli kültüre çok yaklaşmaktadır.

İdeoloji, Althusser’e göre bir sınıfın diğerine kabul ettirdiği, empoze ettiği bir düşünceler dizgesi değil

tüm sınıfların katıldığı, geçmişten gelen fakat geleceğe de uzanan, her yana yayılmış pratikler

toplamıdır. Ondan kaçmak olanaksızdır. İdeoloji bireylere, egemen değer ve nosyonları benimseterek

onların yaşadıkları sistemle uyumlu hale gelmelerini ya da yeni uyumlu yaşam sistemleri kurmalarını

sağlar. Althusser’e göre bu işleyiş adeta otomatiktir ve ideoloji; kavrayışla ilgili değil deneyimle,

pratikle ilgili bir gerçektir. Onu insanların beynini sarmış, somutlaşması olmayan manevi bir varoluş

biçimi olarak tanımlamak yanlıştır. Oluşumu maddidir ve maddi yapılar tarafından belirlenir. Ona göre

bu misyonun özel olarak belirlenmesine gerek de yoktur. Ne var ki bu özellikler, sürekli olarak

görmezlikten gelinmiş, ideolojinin gücü, oynadığı önemli rol Marksist öğretiye ters düşebilir

korkusuyla, endişesiyle uzun yıllar akademik tartışma dışında tutulmuştur. Althusser işte bu örtülü

gerçeği gün ışığına çıkarmak için büyük bir çaba harcamıştır. Yapıtları iyi incelenirse görülür ki

Althusser, Marksizmi çağdaş veriler ışığında, eleştirel aklın yardımıyla yeniden yorumlayan, belirli

segmentleri örneğin ideoloji segmentini materyalizmin ışığında yeniden kuran bir düşünürdür.5

Çağdaşları kendisini Marksistten daha çok “Yeni Aristocu” diye eleştirmişlerdir. Çünkü Aristo’nun

ideoloji benzeri kavramlara verdiği önemle Althusser’in ideolojiye verdiği önem arasında büyük bir

fark yoktur. Ancak Althusser’in ideolojiye yüklediği görev çok farklıdır. Ayrıca bilinmektedir ki

Marks da, Aristo’ya özel bir değer vermektedir. Çok daha önemlisi ideolojinin oluşumu konusunda ki,

eleştirel akla uygun fakat aynı zamanda yenilikçi açıklamasıyla Althusser, öncellerinin tümünden

ayrılmaktadır. Althusser çok eser vermiş bir düşünür değildir. Hatta biçimsel planda bir “üniversite

kariyeri” yapmış olduğu dahi söylenemez. 1975’de Amiens Üniversitesinde bir tez savunmasıyla

doktorluk derecesi almıştır (Timur, 2005:96). Ama hemen eklemek gerekir ki, toplumsal sistemi

incelemede benimsediği yaklaşımlar, toplumsal formasyonun oluşumu ve onu yaratan etmenler ve

olayların sınıflandırılması konusunda kullandığı ve itibar ettiği göstergeler konusunda Althusser çok

gerçekçi ve çok farklıdır. Bu düşünürü Amerikan pragmatizmine ezdirmemek ve onu, yazdıklarıyla

tekrar tekrar yorumlayıp güncelleştirmek gerekir.

Gençliği Nazilerle mücadele içinde geçen hatta bir ara Nazi Kampına gönderilen6

Althusser’in son yılları, eşini öldürmesi nedeniyle hiç de iyi geçmemiştir.

1990 yılında kendi hayatına

kendi eliyle son veren Althusser, ortaya koyduklarına, yazdıklarına yöneltilen eleştirileri göğüsleyerek

ideolojiyi, Marksizmin geleneksel platformundan alıp, yeni bir platform içine, hem de Marksizme

Bütün bu etkenler, karşılıklı etki halindedir... Bütün şartlar içinde, nihai olarak belirleyici olanlar iktisadi

şartlardır. Fakat siyasi şartlar vs. hatta insanların beyinlerine musallat olan gelenekler dahi, temel olmamakla

birlikte, bir rol oynarlar.” Karl MARKS - F.ENGELS , Felsefe İncelemeleri , (Çev. C. EROĞUL) , Doğan

Yayınları , Ankara, 1974 , s. 143 ve 144.

5 Bu konularda bakınız Louis ALTHUSSER , Marks İçin, Çev. I. Ergüden , İthaki Yay., 2002, İstanbul. Ve özellikle

ölümünden sonra yayınlanmış önemli çalışmalarını bir araya getiren derleme: Louis ALTHUSSER, Sur La

Reproduction , PUF, Paris , 1995 .

6 Kendisini tanıma olanağı bulduğum Althusser’in bana aktardığı bir olay, benim için en az ideolojiyi kavramsallaştırması

kadar önemli olmuştur. Bu olayı anımsayabildiğim hatlarıyla özetliyorum: Althusser Fransa’nın işgali sırasında tutuklanır

ve Almanya’ya gönderilerek hapse atılır. Althusser 1939-1945 yılları arasında tutukludur.Önce hapse atılır sonra da

Stalag XA adlı bir Nazi kampına gönderilir.Kısa süren hapisliği sırasında, hücrede tanımadığı bir kişiyle beraberdir. Bir

süre sonra Althusser hastalanır ve hücredeki ot yataktan kalkamaz olur. Naziler tedavisine engel olurlar. Ancak hücre

arkadaşı kendilerine verilen sınırlı yiyeceği ve suyu kendisi yemez, içmez, Althusser’e verir. Althusser’in iyileşmesi için

günlerce elinden geleni yapar, hatta Althusser için bir Nazi askeriyle dalaşmayı bile göze alır ve bir süre sonra Althusser

tam olmasa da iyileşir. Althusser’e böylesine yakınlık gösteren ve yoldaşlık eden kişi, Ankara yakınlarında doğmuş,

Fransa’ya gelmiş ve kendisi gibi Nazilerce tutuklanmış Hamit isimli bir Türktür. (Althusser bana bu ismi “Amit” olarak

aktarmıştır. Büyük olasılıkla bu isim Hamit olacaktır) Batılı toplumların alışık olmadığı bu olay Althusser’i çok

etkilemiştir. Bir daha da Hamit’e rastlamamıştır. Ancak Türklere karşı sempati beslemesinin nedeni, Hamit’in

fedakârlığında, hümanist davranışında yatmaktadır. İnsanlarla ilişkilerinde son derece mesafeli ve hatta soğuk olan,

“kaliteli lüle taşında Türk pipo tütünü içmeyi çok seven” Althusser’in Türklere sıcaklık duyduğunu söylemek yanlış

olmayacaktır. Despotizmle ilgili fikirlerini çok sert ve yer yer ırkçı bir tavırla dile getiren Montesquieu’ye Althusser

şöyle karşı çıkmaktadır: “Burada sorumluluk kişisel değil, sınıfsaldır ve bu sorumluluk doğulu uluslara, özellikle

Türklere karşı ırkçılığı sistem haline getiren çağın egemen sınıflarına aittir.” Althusser burada yöntembilimsel bir

yanlışlık yanında Türklere karşı yapılmış bir haksızlığı da dile getirmektedir. Louis ALTHUSSER, Montesquieu -La

Politique et l’Histoire, PUF, Paris, 1959, s. 213. Ayrıca bakınız: Taner TİMUR, Osmanlı Toplumsal Düzeni , SBF,

Ankara, 1979. s. 210 vd.7

belirli ölçüde karşı gelerek, daha doğrusu, katkıda bulunarak konuşlandırmaya çalışmıştır. Althusser

Marksizmin temel yaklaşımlarını Marksist sistematiği kullanmakta fakat özellikle ideolojinin yerini ve

işlevini farklı görüp yorumlamaktadır. Amacı Marks üzerine biraz daha fazla ışık tutmaktır. Daha

doğrusu Marksizm üzerine Marksist ışık tutmaktadır. Ancak belirtmek gerekir ki bu noktada Althusser

özellikle Marksistler tarafından çok eleştirilmiştir. Sözgelimi onun uzun yıllar öğrenciliğini yapan

Balibar, Althusser’i “Marksizmin ana taşlarını oynatan, “yapı sökümüne” kadar varacak önermeler

ortaya atan” kişi olarak eleştirmeye başlamıştır. Daha sonraları Lucien Sève, G.Labica gibi dönem

düşünürleri de Althusser’i eleştirmekten geri kalmamışlardır.

Kuşkusuz tüm öteki düşünürler gibi Althusser de önceli olanlardan etkilenmiş, onlardan belirli

kavramları ve tanımları almıştır. Görüşlerine katılmamakla hatta karşı çıkmakla birlikte diyalektiğin

açımlanmasında Hegel’in etkisindedir. Yaklaşımlarında sığ olmakla eleştirdiği Gramsci’den yine de

etkilendiği bilinmektedir.“Üstbelirleme” kavramını Freud’dan, ikinci tezinde önemli bir yer tutan, ana

temayı oluşturan “çağırma” kavramını Lacan’dan almıştır.7 Epistemolojik kesinti kavramını Gaston

Bachelard’dan ödünç aldığını söylemektedir.8 (Althusser,1974:14-30) Doğruluğun genel bir ölçütü

olduğu düşüncesini yıkan Hollandalı filozof Spinoza’ya büyük bir yakınlık duymuştur. Spinoza’ ya

göre ideoloji “mukaddemi olmayan muhassaladır” yani başlangıcı olmayan bir sonuçtur.

Spinoza’nın bu tanımı, ideolojinin tarihi yoktur, o bir ortamı ifade eder diyen Althusser’in ideoloji

tanım ve anlayışı ile büyük bir yakınlık, benzerlik göstermektedir.

(devamını vereceğiz)