Jar-û Diyar

Umut Akkoç/

'Alevilikte belli sıfatlar ve asimilasyon'

Sılam albazêne,

Bugün Facebook'ta Remzi Aydın'ın safasında, 'Alevilikte belli sıfatlar ve asimilasyon' yazısına rastladım. Başlangıcı aslında güzeldi, benimle aşağı yukarı aynı görüşü paylaşıyor.

Ben de Dersimin kendi öz kültürünü ve dilini korumasından yanayım. (..) Kendi kültürmüzü koruyoruz derken bazı hatalara kapılmamalıyız. Kendi külürümüzü ve dilimizi olduğu gibi kabul edersek halkımız açısında daha faydalı olur. Yoksa Türk devletinin yaptığı gibi yapay bir kültür ve tarih yaratmış oluruz. Bu da atalarımızın mirasına karşı bir tür ihanet olur.

Yazıdaki hatalara gelince:

1. 'Hacı Bektaş Veli' Farsçada da aynı anılır: Hācī Bektāş-i Valī حاجی بکتاش والی .

2. "Baba Mansur" doğrudur, 'bomê sur' gramer olarak bile Zazacaya uymadığına göre (doğru gramerle 'bom>o o kayması vardır. Ayrıca 'Bamasur' diyenler de var, yani bunların hepsinin 'Baba Mansur'dan türediği açıktır.

3. Evet, orijinal Zazacada 'tanrı' 'homa' olur, doğru bir tespit, fakat bunun 'hüdayla' (< xudâ خدا ) etimolojik bir bağlantısı yoktur. 'Xweda" Eski İranca Xve-dâte- bileşiminden gelir, öz anlamı 'kendi yarattı/kendı yaratan'dı (daene 'vermek' fiilinle karıştırılmamalı, Eski İrancada iki tane dâ- fiil kökü vardır, Xweda'daki 'da-' İngilizce 'do' ile eşkökendir). Homa ise Eski İrancada humâye- olarak geçer, Zerdüşt mitolojisinde Viştasp'ın kızının adı.

4. Rayver biçimi sadece 'b' seslerini 'v'ye çeviren şivelerde rastlanır (bunlar neredezse her 'b'yi 'v'ye dönüştürmüştür, örnek: sabun > savun, kıtab > kıtav, abdalan > avdalan, qab > qav, heq razi bo > heq razi vo, baba > bava, berbaene > bervaene, ...)

Orijinal telaffuzu 'rayber'dir, bu Farsçadaki 'rehber'le aynı kelmedir. İki kelime kökünden oluşur: ray- 'yol' + -ber "götüren". İrani dillerdeki sonek olarak kullanılan -ber bir eylemi, işi yapabilme niteliği anlamı, muktedirliği belirtir.

5. 'Baba' kelimesi tâ Orta Çağdan beri İranlılar tarafından kullanılır (Pehlevicede pâpek olarak kayıtlı, Kürtçede bavık, bav olarak görünür, Farsçada bāb باب, bābā بابا 'dır). Dilbilimcilere göre her dilde çocuk dilinden gelişmiştir. Öbür dillerde: Almanca Papa, İtalyanca papà, babbo, Eski Yunanca papás παπάς, Rusça pápa папа.

'Ba wâ' tezi halk etimolojisinden öte değildir. 'Ba' bir kere sadece Farsçada ve Kürtçede 'rüzgâr' olur, 'vatene' (söylemek) fiili de ama o dillerde yoktur. Yani nasıl oluşsun ki, Farslar 'guften', Kürtler 'gotın' kullanıyorsa.

6. Heq sözcüğü 'h' ile doğrudur, Arapça ḥeqq حقّ'den alıntıdır '1. doğru olma, gerçek ve sahih olma, 2. doğruluk, hakikat'.

7. 'Hacê' ve 'haci' arasında fark yok, sadece Dersim şivesindeki tipik i > ê ertelemesini geçirmiltir. Yani > yanê'de gibi. Kök: Arapça ḥeccī حجّى.

8. Arapçadaki ve Farsçadaki /ae/ sesi Türkçede, Kürtçede, Azerircede ve Zazacada 'e' harfinle yazılır. 'Eli'deki ses de /ae/, Arapçadaki alî'deki ses de /ae/dır. Arapçadaki kısa /a/ Zazacada her daim /e/ olarak yazılır.

Örnek:

Arapça yazımı tamām تمام : Zazaca temam

Uzun â 'a' olarak yazılır, kısa 'a' ise hep 'e' olarak.

Arapça yazım maktab مكتب : Zaza alfabesinde: mekteb.

Arapça yazım asmar أسمر  : Zaza alfabesinde esmer (esmer tenli)

Farsça yazım barf برف : Kürtçe yazım berf

Isı selamlar

Umut Akkoç